Wątpliwości w zakresie poprawności języka

Młodemu człowiekowi nasuwają się niekiedy pewne wątpliwości w zakresie poprawności języka. Znajomość prawideł gramatycznych pomaga w ich rozwiązywaniu. Reguły te powinny być przez młodzież zrozumiane i przyswojone jako pewnego rodzaju nakazy. Dlatego przy nauczaniu gramatyki należy szczegółowo oświetlać te zagadnienia, które dzieciom mogą być pomocne przy zdobywaniu poprawności wyrażania się. Szkoła przeprowadza często analizę błędów językowych uczniów w tym celu, aby w pewnym dziale gramatyki podać wskazówki normatywne, których uczniowie rzeczywiście potrzebują ze względu na praktyczne użycie języka. Sprawność językowa będzie wzrastać, gdy będziemy się troszczyć o pogłębienie świadomego stosunku ucznia do jego wypowiedzi i wyrobienie czujności w stosunku do błędów języka własnego i całego otoczenia. Aby nauczyciel mógł tę walkę wygrać, musi wierzyć w jej słuszność i być przekonany o jej szerokim znaczeniu społecznym i kulturalnym.

Kształtowanie się myślenia słowno-pojęciowego u dzieci

Nauczanie języka polskiego w kl. V, VI i 1 gim na stopniu wstępnej systematyki przypada na okres kształtowania się myślenia słowno-pojęciowego u dzieci. Wprawdzie myślenie obrazowo-konkretne odgrywa w tym wieku dużą rolę, ale również myślenie abstrakcyjne, u jednych dzieci wcześniej, u drugich później, zaczyna torować sobie drogę. Nauka gramatyki ma na celu kształcenie tego procesu myślenia. Uczy ona wyobrażania sobie cech pewnych przedmiotów w oderwaniu od nich, czyli myślenia abstrakcyjnego. Obserwacja zjawisk językowych prowadzi do tworzenia pojęć, sądów i wniosków, kształci nie tylko zdolności obserwacyjne, ale także umiejętności myślenia indukcyjno-dedukcyjnego. Jest gimnastyką umysłu, zaprawą do myślenia, a niekiedy praktyczną nauką logiki. Nauczanie gramatyki wpływa poprzez kształcenie logicznego myślenia na ogólny rozwój umysłu, wzbogaca kulturę umysłową, kształci naukowy pogląd na świat. Z celami poznawczymi i formalnymi łączą się cele normatywno- -praktyczne. Rozumiemy przez nie dążenie do praktycznego opanowania norm gramatycznych jako środka zdobycia umiejętności władania językiem ojczystym. Opanowanie to ma umożliwić swobodne, poprawne i ścisłe wyrażanie myśli w mowie i piśmie. Musi ono być zgodne z obowiązującymi zasadami i zwyczajami mowy ludzi wykształconych. Mamy przy tym obowiązek nauczyć formułowania nie tylko własnych wypowiedzi, ale także sposobów wymiany myśli w słowie i piśmie z innymi ludźmi. Zdolność językowego wyrażania własnych myśli nazywamy wprawą lub sprawnością językową. Pozostaje ona w związku z wyrobieniem tzw. poczucia językowego. Zdobywa się je przez poznanie zarówno systemu gramatycznego, jak i przez osiągnięcie pewnej łatwości językowo-stylistycznej w doborze słów i umiejętności ich kojarzenia. Szkoła podstawowa powinna tak wyćwiczyć młodzież w posługiwaniu się językiem ojczystym, aby wyrosłe z niej społeczeństwo zdolne było do asymilowania wszelkich zdobyczy kulturalnych i do tworzenia nowych wartości.

Poziom wstępnej systematyki

W klasach V, VI i 1 gim cele nauczania gramatyki języka polskiego można ująć w następujące zasadnicze punkty:

  • cele naukowo-poznawcze,
  • cele formalne związane z kształceniem logicznego myślenia,
  • cele normatywno-praktyczne,
  • cele wychowawcze.

Realizacja celu naukowo-poznawczego uczenia się gramatyki języka ojczystego polega na poznaniu podstaw naszego systemu gramatycznego, opanowaniu wiadomości z poszczególnych działów gramatyki ,i kierowaniu zainteresowań dziecka zjawiskami otaczającego życia także na język. Dobrze prowadzone lekcje gramatyki języka polskiego uczą dziecko obserwacji zjawisk językowych, ich opisywania i porównywania. Poznaje ono w ten sposób prawa rządzące językiem, wzajemny stosunek faktów językowych, zdobywa wiedzę o mowie ojczystej. Z celami naukowo-poznawczymi łączą się cele formalne związane z kształceniem logicznego myślenia. Język jest nierozerwalnie związany  z funkcją myślenia. Wykazują to coraz dokładniej badania Pawłowa i jego uczniów.

Kompromisowe stanowisko w tej sprawie zajął współczesny dydaktyk języka polskiego Zenon. Klemensiewicz.

W artykule pt. Cele nauczania gramatyki języka ojczystego oraz w Dydaktyce nauki o języku zwrócił on uwagę, że występujące w mowie potocznej usterki gramatyczne dotyczą tylko nielicznych i łatwo uchwytnych szczegółów systemu głosowego, deklinacji i koniugacji oraz składni rządu i zgody, wątpliwości odnoszą się natomiast przede wszystkim do słownictwa i frazeologii. Stąd wniosek, że należy uwzględniać w nauczaniu gramatyki tylko tyle wskazówek normatywnych, ile ich naprawdę potrzeba, poza tym zaś traktować naukę o języku w sposób opisowo-wyjaśniający, dokonując oczywiście właściwego doboru zagadnień z punktu widzenia ich ważności i dostępności dla umysłu ucznia na różnych stopniach nauczania Stanowiska tego zasadniczo autor nie zmienił do dnia dzisiejszego, jak świadczy jego artykuł pt. Rola i miejsce nauczania języka polskiego w szkole ogólnokształcącej. „Sądzę i twierdzę czytamy tam że w szkole należy przy nauczaniu języka ojczystego i właśnie jego uprawiać gramatykę, która by łączyła elementy nauki o języku i nauki języka, przy czym oś konstrukcyjną programu powinny stanowić te pierwsze, drugie zaś wiążą się z tamtymi koniecznie i organicznie, ale wtórnie, zależnie i w pewnej mierze fakultatywnie. Stosunek postawy teoretycznej i praktycznej jest też rozmaity na różnych stopniach nauczania” .

Myśli Mrozińskiego nie przyjęły się

Gramatykę nadal pojmowano jako naukę normatywną zawierającą szereg prawideł, definicji, wzorów i wskazówek. Taki ton panuje jeszcze w używanej powszechnie w drugiej połowie XIX w. gramatyce Szkolnej Małeckiego. Jest ona ostatecznym ukoronowaniem normatywnego kierunku w gramatyce języka ojczystego. Autor jej bowiem tak określa cel nauczania gramatyki: „Za nieodzowny warunek i zarazem najpewniejszy sposób nauczenia się językiem jakim mówić i pisać poprawnie, uważać należy obeznanie się z zasadami, jakimi się ten język we wszystkich potrzebach i użyciach rządzi”. Dopiero na przełomie XIX i XX w. pod wpływem rozwoju językoznawstwa ogólnego oraz slawistyki zmieniły się poglądy na cele i zakres nauczania gramatyki języka polskiego w szkole. Pierwszy podkreślił wyraźnie to nowe stanowisko Stanisław Szober, najpierw w artykule Gramatyka w szkole średniej, jej zadania, teoria i zakres wykładu, później w przedmowie do pierwszego wydania Gramatyki języka polskiego w 1914 r. Przeciwstawił on normatywnemu traktowaniu gramatyki studiowanie zjawisk językowych. Według niego zadaniem nauczania gramatyki w szkole powinno być „zaznajomienie uczniów na podstawie rozbioru znanego im dobrze materiału językowego z zasadniczymi składnikami języka, ich istotą i wzajemnymi stosunkami”, a więc „uprzystępnienie i popularyzacja wyników badań współczesnych z dziedziny tzw. językoznawstwa ogólnego i zastosowanie tych zasad ogólnych do materiału polskiego języka wykształconego” . Zwolennicy tego kierunku domagali się obserwacji zjawisk językowych i wyrabiania logicznego myślenia poprzez wyciąganie z tych obserwacji odpowiednich wniosków i tworzenie uogólnień. W nauczaniu gramatyki dostrzegali w pierwszym rzędzie funkcję ogólnokształcącą.

CELE NAUCZANIA GRAMATYKI JĘZYKA OJCZYSTEGO

Nauczanie gramatyki języka ojczystego w pełnym tego słowa znaczeniu rozpoczęło się w szkole polskiej w XVIII wieku. Zasadniczą rolę odegrała w tej dziedzinie Gramatyka dla szkól narodowych Onufrego Kopczyńskiego, której pierwsze dwa tomiki wydane zostały w 1778 r. z aprobatą Komisji Edukacji Narodowej z dnia 2 października tegoż roku. W latach 1780—1850 osiągnęła ona ok. 70 wydań. Wychowały się na niej dwa polskie pokolenia, działające intelektualnie we wspomnianym wyżej okresie. Gramatyka Kopczyńskiego miała charakter normatywny. Pod wpływem gramatyki łacińskiej ustaliła się bowiem zasada, że celem nauczania gramatyki polskiej jest poznanie norm i prawideł językowych jako nieodzownego warunku zdobycia umiejętności dobrego i poprawnego władania językiem. Taki też charakter miały następne podręczniki gramatyki polskiej pisane w XIX w. 2. Nieco odmienny pogląd reprezentował tylko Józef Mroziński,” autor Pierwszych zasad gramatyki języka polskiego wydanych w 1822 r. W odpowiedzi na zarzuty krytyków swej książki stwierdzał on: „Aby oznaczyć prawidła gramatyczne dla jakowego języka, należy wprzód wyśledzić zasady, z których te prawidła mają się wyprowadzić; trzeba wprzódy uważać gramatykę jako umiejętność, a dopiero można dla niej określić prawidła” s. Zapowiadało to traktowanie gramatyki nie jako zbioru prawideł, lecz jako opisu samego języka.

error: Content is protected !!